โฟกัสแค่สีเขียว จนลืมสีแเดง : เข้าใจอคติความคิด “Focus Illusion” หลุมพรางการเงินที่ทำให้คนสะดุดหน้าคว่ำมานักต่อนัก

วันก่อนมีโพสต์หนึ่งในกลุ่มลงทุนที่ถามว่า “ทุนหนึ่งแสน หาหุ้นเล่นได้กำไรวันละ 4-5 ร้อย เป็นไปได้ไหม?”

ไม่ใช่เรื่องใหม่อะไร เพราะมีคนถามแบบนี้บ่อย คอมเมนต์ส่วนใหญ่ก็บอกว่าอย่าไปเชื่อคนง่าย หาความรู้ก่อน อย่าเพิ่งคิดว่ามันทำกันง่ายๆ

แต่ไปสะดุดกับคอมเมนต์หนึ่งที่บอกว่า “บางทีเราก็โฟกัสแค่ตอนที่จะกำไร อย่าลืมว่าหุ้นมันลงได้ด้วยนะ”

เป็นคำตอบง่ายๆ ที่ตรงจุดมาก จนทำให้คิดถึงคำพูดอันโด่งดังของ แดเนียล คาฮ์นะมัน (Daniel Kahneman) นักเศษรฐศาสตร์รางวัลโนเบลที่บอกว่า

“ไม่มีสิ่งใดในชีวิตจะสำคัญเท่าที่คุณรู้สึกว่ามันสำคัญ ในขณะที่คุณกำลังคิดถึงมันอยู่” (Nothing in life is as important as you think it is while you are thinking about it.)

หรือพูดอีกอย่างหนึ่งก็คือ “ตอนที่คุณกำลังหมกมุ่นกับอะไรบางอย่าง มันจะดูสำคัญเกินจริงเสมอ”

ซึ่งเป็นพื้นฐานของอคติทางความคิดที่เรียกว่า “Focus Illusion” ที่เกิดขึ้นเมื่อเราจดจ่อกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เราจะรู้สึกว่าเรื่องนั้นสำคัญมาก ทั้งที่จริงๆ แล้วมันอาจไม่สำคัญขนาดนั้นในภาพรวมของชีวิต

ทำไมสมองถึงมองโลกผ่านแว่นขยายที่ผิดสเกล?

Focus Illusion หรือ “ภาพลวงตาแห่งการโฟกัส” คืออคติทางความคิดที่ทำให้เรา “ขยาย” ความสำคัญของสิ่งที่กำลังคิดอยู่ และ “ลด” ทุกอย่างที่เหลือให้เล็กลงอย่างไม่รู้ตัว

สมมติว่าให้คนจินตนาการถึงเชียงใหม่

ส่วนใหญ่จะนึกถึงอากาศเย็นๆ ภูเขาเขียว หมอกบางๆ ที่ลอยบริเวณตีนเขา ชีวิตสโลว์ไลฟ์ และเชื่อว่าคนที่นั้นต้องมีความสุขกว่าแน่ๆ เลย

แต่มันเป็นอย่างนั้นจริงๆ เหรอ?

มีงานวิจัยหนึ่งงานวิจัยของแดเนียล คาฮ์นะมัน และ เดวิด ชคาร์ด (David Schkade) ที่ตีพิมพ์ในปี 1998 เป็นการศึกษาที่ท้าทายความเชื่อที่ว่า คนที่อาศัยอยู่ในรัฐแคลิฟอร์เนียจะมีความสุขมากกว่าคนที่อยู่ในภูมิภาคมิดเวสต์ของสหรัฐฯ (เพราะแคลิฟอร์เนียมีภาพลักษณ์ว่าอากาศอบอุ่น จึงดีกว่าที่มิดเวสต์ซึ่งอากาศหนาว คล้ายกับเชียงใหม่ที่มีภาพลักษณ์ว่าอากาศเย็นจึงน่าจะมีความสุขกว่าถ้าอยู่ที่นั่น)

โดยพวกเขาได้สอบถามนักศึกษาจากทั้งสองภูมิภาคเกี่ยวกับความสุขในชีวิตและความคาดหวังของคนกลุ่มหนึ่งต่ออีกกลุ่มหนึ่ง ผลการวิจัยพบว่า ทั้งสองกลุ่มให้คะแนนความสุขโดยรวมในระดับใกล้เคียงกัน แม้ว่าทั้งสองกลุ่มจะเชื่อกันว่าคนแคลิฟอร์เนียจะมีความสุขมากกว่า เนื่องจากโฟกัสกับปัจจัยโดดเด่นอย่างสภาพอากาศที่ดีและโอกาสทางวัฒนธรรม

ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า “Focus Illusion” หรือภาพลวงตาแห่งการโฟกัส ซึ่งหมายถึงการที่เรามักให้ความสำคัญกับสิ่งที่เห็นชัดเจนหรือโดดเด่นในขณะนั้นมากเกินไป จนละเลยปัจจัยอื่น ๆ ที่มีผลต่อความสุขในชีวิตจริง เช่น ความสัมพันธ์ในครอบครัว เพื่อน หรือความมั่นคงทางการงาน

สิ่งที่งานวิจัยนี้ชี้ให้เห็นคือความสุขไม่ได้ขึ้นอยู่กับปัจจัยเดียวที่เราคิดว่า “สำคัญ” แต่เป็นผลจากองค์ประกอบหลายด้านที่สมดุลกัน

นอกจากนี้ งานวิจัยยังสะท้อนให้เห็นว่า การตัดสินใจหรือการเปรียบเทียบชีวิตโดยใช้ข้อมูลที่ถูกโฟกัสเพียงด้านเดียว อาจนำไปสู่การตัดสินใจที่ผิดพลาด เช่น การย้ายถิ่นฐานหรือการเลือกซื้อสินค้าราคาแพงโดยหวังว่าจะเพิ่มความสุขอย่างมาก ทั้งที่ความสุขที่แท้จริงนั้นซับซ้อนและขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายอย่างที่เราอาจมองข้ามไป

สรุปได้ว่า งานวิจัยนี้เตือนให้เราระวังอคติทางความคิดที่ทำให้เรามองโลกในมุมแคบ และควรพิจารณาความสุขในชีวิตอย่างรอบด้านมากขึ้น เพื่อการตัดสินใจที่สมเหตุสมผลและมีความสุขอย่างแท้จริงในระยะยาว

และนี่คืออคติที่เป็นหลุมพรางการเงินที่ทำให้คนสะดุดหน้าคว่ำมานักต่อนักแล้ว

Focus Illusion ที่ทำให้เราพลาดทางการเงิน

1. ตัดสินใจด้วย ‘มิติ’ ด้านเดียว

เราอาจจะเห็นโฆษณาคอนโดฯ ริมเจ้าพระยา อยู่บ่อยๆ จนกระทั่งเห็นโปร “ผ่อนเบา 0% ปีแรก” แล้วตัดสินใจดาวน์ทันที ทั้งที่สัดส่วนค่าผ่อนต่อรายได้พุ่งเกิน 50%

หกเดือนผ่านไป เงินเริ่มตึงมือกับค่าส่วนกลางและเฟอร์นิเจอร์ที่ยังต้องซื้อเพิ่ม ภาพวิวยามค่ำสวยเหมือนเดิม แต่เงินช็อตทำให้ความสุขถดถอย ‘Focus Illusion’ ตรงนี้ทำให้มองอนาคตผ่านเลนส์ “วิว” เพียงมิติเดียว (เหมือนอากาศที่เชียงใหม่หรือแคลิฟอร์เนีย)

2. กระโจนซื้อหุ้นเพราะกราฟกำลังพุ่ง

นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นเหมือนอย่างที่โพสต์คำถามนั้นในกลุ่มลงทุน ในหัวเราคิดถึงเรื่องกำไรอย่างเดียว เห็นข่าวหุ้นพุ่งขึ้นสีเขียวเต็มหน้าฟีดทำให้เราโฟกัสแค่ ‘โอกาสกำไรสั้น ๆ' โฟกัสแค่สีเขียว จนลืมสีแเดง และซ่อนความเสี่ยงไว้ข้างหลัง เป็นหลุมพรางลากเราเข้าไปซื้อที่ยอดดอย

3. ปรับพอร์ตทุกครั้งที่ตลาดผันผวน

เมื่อเส้นสีแดงในแอปลงทุนกะพริบ สมองจะโฟกัสที่ “ความเจ็บปวด” ของตัวเลขติดลบมากกว่าผลตอบแทนระยะยาว อคติ ‘Loss aversion’ (หลีกหนีความเจ็บปวด) จึงผลักเราให้ขายขาดทุนเพียงเพื่อให้กราฟกลับเป็นสีเขียวชั่วคราว

เหตุผลที่ทำให้ Focus Illusion ทรงพลังขนาดนี้เพราะว่าสมองเราคิดได้ทีละเรื่อง เมื่อเรื่องหนึ่งกินพื้นที่สมองจนเต็มมันผลักเรื่องอื่นไปไว้ทีหลังก่อน นอกจากนั้นยังมีอคติที่เราให้ความสำคัญกับตัวเองในเวลานี้มากกว่า (Present Bias) ตัวเองในอนาคต เช่นเงินเดือนออกวันนี้เราก็อยากได้รางวัลทันที การออมเพื่อวัยเกษียณให้รางวัลอีก 30 ปี สมองจึงโฟกัสกับ “เดี๋ยวนี้” ตามธรรมชาติ

วิธีแก้ไขหรือจัดการ Focus Illusion

- หยุดสั้น ๆ แล้วจดว่าเราต้องการอะไรในอีก 10 ปีข้างหน้า อิสรภาพเวลา สุขภาพดี หรือความมั่นคงครอบครัว รายการนี้ทำหน้ากรองสิ่งที่เราต้องการจริงๆ เมื่อมีข้อเสนอบางอย่างเข้ามาให้ถามว่า ‘มันพาเราเข้าใกล้ที่เราตั้งเป้าหมายไว้ไหม?’ ถ้าไม่ก็ปิดได้เลย

- ใช้กฎ “48 ชั่วโมง” ก่อนซื้อของที่อยากได้แต่ไม่จำเป็น ให้เวลากับความรู้สึกตรงนั้นก่อน บ่อยครั้งเมื่อเวลาผ่านไปเราอาจจะไม่ได้ต้องการมันอีกแล้ว

- แปลง “ตัวเลข” เป็น “เวลาชีวิต” ก่อนซื้อโทรศัพท์ราคา 40,000 บาท ให้หารด้วยค่าแรงต่อชั่วโมง สมมติชั่วโมงละ 400 บาท นั่นคือ 100 ชั่วโมงทำงาน ถามตัวเองว่าอยากแลกเวลาเกือบสองสัปดาห์กับมือถือใหม่หรือไม่ วิธีนี้ดึงโฟกัสจากวัตถุให้กลับมาที่ทรัพยากรชีวิตที่แท้จริงอย่าง ‘เวลา’

- สร้าง “พื้นที่ว่างทางความคิด” เดินเล่น ทำสมาธิ หรือเขียนบันทึกช่วยขยายมุมมอง ทำให้เรื่องที่เคยเต็มจอถูกถอยออกไปจนเห็นบริบทใหม่ ๆ งานวิจัยในไทยพบว่าผู้ลงทุนที่เว้นช่วงดูพอร์ต จะต้านเสียงรบกวนและหลีกเลี่ยงการตัดสินใจตามอารมณ์ได้ดีกว่า

Focus Illusion อาจจะไม่ได้เลวร้ายโดยตัวมันเอง หากเราใช้มันเป็นขยายเป้าหมายที่ถูกต้อง มันจะช่วยให้เราขยับไปข้างหน้าเร็วขึ้น ปัญหาคือคนส่วนใหญ่ปล่อยให้ใครก็ไม่รู้ยื่นแว่นขยายให้โฆษณารถใหม่ อินฟลูเอนเซอร์คริปโต หรือข่าวเศรษฐกิจตื่นตระหนก

การเงินที่ดีจึงไม่ใช่แค่หาเงินเก่ง แต่คือการเลือกสิ่งที่จะให้ความสำคัญ ทุกบาทที่ใช้ ทุกสินทรัพย์ที่ลงทุน คือการเลือกรูปแบบการใช้ชีวิตแบบหนึ่ง เมื่อเราคุมโฟกัสได้ เงินจะกลายเป็นเครื่องมือที่มีประโยชน์มากๆ

จดจำคำของคาฮ์นะมันไว้ ‘ไม่มีสิ่งใดในชีวิตจะสำคัญเท่าที่คุณรู้สึกว่ามันสำคัญ ในขณะที่คุณกำลังคิดถึงมันอยู่’ ก่อนรูดบัตรหรือตัดสินใจลงทุนครั้งต่อไป ให้ถามตัวเองว่าเรากำลังมองผ่านแว่นขยายเกินจริงหรือเปล่า